Nahiz eta atzo gauean erdi lotan ikusi, “Euskararen jatorria” dokumentala oso interesgarria eta aberatsa iruditu zitzaidan. Konklusiorik aipagarriena? Gorrotxategik esan zuen bezala, “txiripaz” salbatu zela euskara: erromatarren inperioaren bukaera ondoren mendi tartean bizi ziren orduko euskaldunek beraien hizkuntza zaharrarekin jarraitu zutelako.
Berdin gerta zitekeen ez jarraitzea , herri txiki hura sakabanatzea edo inguruko latinak euskara ere irenstea, beste antzeko hizkuntzekin gerta zen modura. Baina ez, gure arbaso haiek nahiko kaskagorrak izan ziren eta hemen gu gaur, benetan zaharrak diren hitz, aditz eta joskerak erabiltzen … ba honez gero, jarraitu egin beharko dugu, ez da?
Dokumentalak ez zuen agertu sekreturik, noski. Baina euskararen jatorriaz egon diren eta gaur mantentzen diren teoria nagusien bilduma eskaintzen du eta hori, linguistika – eta historia bera ere – hurbiletik jarraitzen ez dugunontzat aberasgarri gertatu zitzaigun.
Nik esango nuke barruan material asko geratu dela, kapitulotan edo beste modura zabaldu edo erakusteko modukoa. Egia esateko, nola egon da orain arte ETB horrelako lanik eskeini gabe?
Orain dena kolpera eta laburtuta … zerbait gehiagoren beharra sentitu nuen. Gidoi lana ere ondo. Errealizazioa ere bai, topikoetan erori gabe. Bai, kaxarranka edo sanjuanetako zuhaitza ezagunak dira, baina ez dokumentalean erakutsi edo erabili diren moduan. Zorionak egileei ¡¡¡
azkenean orain arte batere aipatu izan ez dena, ohitura, kultura hots nortasunaren mantentzea.
eta aipatutako borrokarako gogortasun edota zuhurtziak eragin badu ere,hein batean ‘xantzak’bezala, arrazoi edo gako nagusia ez dut horietan ikusten.
ahatik, eskualdunek zuten gizarte antolaketak eragin handi bat ukan zuela pentsatzen duenik badea?
Baina, nork esan du ba hizkuntza nahita (altxorra zen kontzientziaz, ia) salbatu zutela aintzinako euskal hiztunek. Nik behintzat ez eta dut beste iruzkinetan halakorik ikusi. Beraz, ados nago zure azken idatziko guztiarekin. Eta amaitu baino lehen gogora dezagun polemikaren jatorria, Gorrotxategiren hitzak, hain zuzen ere: “Euskera salbatzea txiripa izan da”.
Eta nik diot: Txiripa bakarrik ez da izan, hiztunek izan dute erantzunkizunik, lehengoek eta oraingoek eta hori aitortzea ez dago soberan, nere uste apalean.
Beldur naiz estabaida agorrezina dela, batez ere daukagun informazio-eza handiagatik. Eta hala ere, ados nago Mitxelenak nonbait idatzi zuen horrekin, hau da, iraganeko mendeetan euskararen mehatxu handiena erromatar inperioa izan zela. Ez dakigu -ezta jakingo ere, seguraski- hain txiripaz “salbatu” ote zen, baina inperioaren iraupena askoz gehiago luzatzera, auskalo. Oso argigarria izango litzateke honako hau jakitea, Erromaniako beste hizkuntza aurre-erromatarrak noiz galdu ziren: iraungi baino lehen, noiz arte iraun zuten Italiako etruskerak edo unbrerak, galierak edo Hispaniako iberierak, barrualdeko zeltierak eta lusitanerak? Eztabaida oso sutsua izan da eta da, eta ohi bezala argudioak ez daukagun informazioa ordezkatzera datoz; orokorrean, K.o. I. mendetik aurrera hizkuntzon aipamenak gero eta murritzagoak dira, eta idazkeratik ere desagertu egin ziren. Bestalde, Aitzolek ongi dioenez, gutxitan hartzen da kontuan inperioko lurralde zabaletan ordezkatze linguistikoa ez zela (guztiz) burutu: Britainia, Rhin aldeko Germania, Austria, Magreb… Toki horietan erromanizazioa Euskal Herrian baino askoz sakonagoa izan zen, gainera: alderatu Oiassoko hondakin exkaxak Timgad edo Treveris hiriekin, edo Britainiaren hegoaldeko “villa” oparoekin. Hori mendebaldeko inperioan, non latina zen hizkuntza “ofiziala”, nolabait esateko, ekialdean grezieraren estatusa errespetatu baitzuten munduaren dominatzaile berriek: izan ere, administrazio erromatarra zeharo elebiduna zen, den-dena bi hizkuntzatan egiten baitzuen. Hortaz, euskararen inperioalditik bizirik atera izana nahiko harrigarria da hurbileko ingurumaria guztiz erromanizatua izan zela kontuan harturik, baina ez da hain arraroa inperio osoaren testuinguruan: amazigherak edo zeltierak ere eutsi zioten, nahiz eta biek geroago beste hizkuntza batzuen “erasoa” pairatu behar izan duten, amazighak arabierarena, kasu. Hala eta guztiz ere, nire ustez gerta zitekeen euskal gizatalde batzuek euskarari eutsi izana uste baino modu kontzienteagoan, ez basurdeen gisa. Erromako kulturaren berniz berdintzailearen azpian “lokalismo” ugari zegoen, jendeak ez baitzuen egun batetik bestera ahaztu nondik zetorren. Augustoren “kultur ministroa” zena -barkatu anakronismoa-, Mezenas famatua, oso harro zegoen bere jatorri etruskoaz -eta etruskoak ez ziren ez latindar, ez erromatar, ez ahaztu-, eta Klaudio enperadoreak ere etruskera ondo menperatzen zuen. Beste kasu ez hain ezaguna da Martzial poeta satirikoa, I. mendearen bigarren erdialdean bizi izan zena. Bere karrera literarioa Erroman bertan garatu zuen, noski, baina Bilbilis hirian (gaurko Calatayudetik gertu) jaioa zen, eta noizbehinka itzuli ohi zen sorterrira, baita bertan hil ere, dirudienez. Ba noizbait norbaitek iseka egin omen zion atxikimendu horregatik, poema batean sorterriko izen “gogorrak” aipatuak zituelako, eta Martzialek epigrama batekin erantzun zuen, sorterriaren laudorioa eginez; halako batean, hau dio: “Nos Celtis genitos et ex Hiberis / nostrae nomina duriora terrae/ grato non pudeat referre versu”: “Baina guk, arbasoak zeltiberiar izanik, ez daukagu zertan lotsatu GURE lurraren izen “gogorrak” olerki goxo batean aipatzen baditugu”; ondoren, Bilbilis inguruak deskribatzen ditu izen “indigena” andana banan-banan aipaturik: Turgontis, Tuetonissa, Vatiuesca… Eta hala bukatzen du: “Haec tam rustica, delicate lector, / rides nomina? Rideas licebit, / haec tam rustica malo quam Butuntus”: “Iseka egiten duzu, irakurle fin horrek, nekazari izen horietaz? Bada, barre egizu, baina jakizu, nekazari izenak izanagatik ere, Butuntus baino gehiago maiteago ditudala”. Butuntus Italiako hiritxo bat zen, eta izena kakofonikoa zen, nonbait. Aiparriena da Martzialek sorterriaren nortasun linguistikoari erreparatu ziola, batik bat. Horrek oso argi erakusten du inperioaren menpekoek atxikimendu handia erakusten ziotela askotan euren jatorriari, inperioaren eskalafoian ondo integraturik egon arren; jakina, egoera diglosiko guztiz desorekatua zen -geragoako euskaldun asko bezala, Martzial edo Mezenas harro zebiltzan euren arbasoen hizkuntzaz eta abarretaz, baina idatzi, “erdaraz” idazten zuten-, epe luzera hizkuntza menperatuen galera ekarri zuena, baina goian Peruk dioen bezala, baliteke baskoien edo akitaniarren jauntxoek antzeratsu pentsatzea, inskripzio famatuek erakusten dutenez, eta, beste faktore askorekin batera, horrek esplika dezake euskararen “txiripaz”ko salbamendua.
Jurtzixabi: Interesgarria oso iruditu zait zure eritzia, baita Martzial eta Mezenasi buruz diozuna ere. Beharbada euskararen antzinatea ikastean gure ikerlariek lurralde eremu mugatuan (Akitanian eta Iberian) begiratzen dute gure hizkuntzak zergatik eta nola lortu zuen erromatar inperio garaitik bizirik irtetea, inperio osoan zear begiratu beharrean. Zergatik eta nola iraun zuten beste hizkuntzek latinaren nagusitasunak desagerraraz ez zitzan? Zer antzekotasun eta ezberdintasun leuzkakete hizkuntza hauen biziraupen prozesuek euskararenarekin? Hona hemen unibertsitate tesi baterako gai ederra (eta zaila!)
Zorionak por el reportaje de euskararen jatorria, muy interesante. También creo conveniente reseñar la omisión de la lengua aragonesa, así como de otras como asturianu o córnico (Cornualles). Por este motivo te adjunto la carta que hice llegar a EITB y, por ende creía menester hacértela llegar que lo explica .
Eskermile aunitz.
Muitas gracias, te animo a continar con treballos y afers de ista mena que aduyan a espardir a riqueza lingüistica.
Buenas tardes.
Me dirijo a ustedes, por la presente, para felicitarles por la emisión del reportaje: “euskararen jatorria: enigma europar bat”, un trabajo muy interesante, y del mismo modo también para sugerir unas correcciones al hilo de éste.
El programa obvia la existencia de un lengua romance vecina al euskera: l’aragonés o lengua aragonesa.
Esta lengua, que en Navarra se popularizó como romance, también denominado “navarro-aragonés”, fabla aragonesa o aragonés, más actualmente, puede darse por formada hacia el siglo VIII, asentada en los territorios altoaragoneses hasta los que no llegaron los musulmanes (en donde se formarían los condados de Aragón, Sobrarbe y Ribagorza), y sobre un sustrato preromano probablemente emparentado con el actual euskera). El primer testimonio escrito del aragonés, y de cualquier lengua románica en la Península, son las Glosas Emilianenses anotaciones al margen de un texto latino escritas a finales del S. X, en ellas aparecen formas paralelas al aragonés y alejadas del castellano (geitat, uamme, muito, feito, aplecare, tiengo, uellos, formas del verbo ser como ies, iet) y palabras en euskera. El Vidal Mayor o Vidal de Canellas (1247) es el ejemplo más importante de aragonés medieval. En cuanto a literatura, es remarcable los abundantes textos aljamiados (aragonés con grafía árabe) como el Poema de Yuçuf, o los Manuscritos de Urrea de Jalón, y otros con diversos aragonesismos como Razón feita d’amor, el Libro de Apolonio (hacia 1250) o el Libro de Alexandre (hacia 1250), entre otros.
Es imprescindible para entender el proceso de evolución lingüístico del aragonés comentar la existencia de una raíz euskérica, los préstamos de esta lengua hacia éste, pero también viceversa.
Existen numerosos préstamos del euskera al aragonés y palabras con raíz como:
lurte, sucarrar (sua eta gar), magoría (raíz de marrubi), toponimía como Bisagorri, Lobarre, Urrea, Belarra, Ayerbe, Ixeya, Bisaurín…
Pero en Navarra, limítrofe con Aragón ocurre también el fenómeno inverso, tanto en los euskalkis como el castellano que se emplea a nivel local. Palabras como:
mixtoa en Baztan ( misto, poxpolua), pozala (pozal en Aragón), klariona (clarión), karranpa (garrampa), paniquesa (comadreja) , capuzar (chapuzar), contrimostrar (demostrar), baldragas de sustrato euskérico (baldar), laminero (goloso), limaco (barea en euskera), fuina (marta), pichera (pitxerra), barandau (barandilla), magra (pernil,jamón), cardelina (jilguero), hacer fiestas (fer fiestas: acariciar), hacerse mal (fer-se mal: hacerse daño), rasmia (fuerza), etcétera.
Un reportaje que profundiza tanto en el origen del euskera, no debe obviar lenguas que merecen igual respeto, que son patrimonio del mundo, de las personas que las hablan y las que no, de las que lo estudian y las que no; el córnico, lengua celta bretónica de Cornualles (país sito en Reino Unido), el asturianu o el aragonés como lenguas vecinas, por ejemplo.
La lengua aragonesa tiene la triste característica de ser, además, la lengua europea en mayor peligro de extinción, declarada por la Unesco.
Les animo a profundizar en el universo de la lengua aragonesa: de reciente creación l’Academia de a Luenga Aragonesa, el Consejo Superior de las lenguas de Aragón (Aragonés y Catalán de Aragón), entidades con marcada trayectoria en la historia como la Escuela de aragonés Nogará, Federación de Fablans de Aragón , Colla Ziesma de Tarazona, Consello d’a Fabla Aragonesa de Uesca, Rolde de Estudios Aragoneses… prensa digital en aragonés: http://www.arredol.com, Fendo Orella programa en aragonés en Radio Topo en Zaragoza, y muchos otros. Porque aunque somos pocos y pocas tenemos el derecho de ser respetados.
Un saludo.
Eskermile aunitz.
Muitas gracias por a suya atención.
Ez dut ulertzen aurreko sarrera erdalduna zertara datorren, erabat lekuz kanpo dago… Hemen inork ezer esan al du euskara ez den beste edozein hizkuntzaren aurka? Nik irakurri dudanik inortxok ez du ezer esan auzoko hizkuntzen aurka baina aurreko mezuak “begirunea” eskatzen du, haragoneraren hiztunak iraindu izan bagenitu bezala… Ez dut ezertxo ere ulertzen, gure etxean bertan erdaldunak nagusi…
Nik uste, berak nahi duena Aragoerarekin egiten ari direna erakustea dela. Egia da, bestalde, dokumentalean ez dela agertzen aragoeraren aipamenik (berak dioenez VIII. mende inguruan sortutakoa), baina ETBko erreportajea Inperio erromatarra artekoaz ari da, nire ustez. Bestela Iruña-Veleiakoa ere agertu beharko litzateke, eta beste hainbat kontu ere bai. Nire iritzian, “kaltzadorearekin” sartu du bere iruzkina hemen.
No era mi intención herir a nadie con mi comentario, sólo quería que lenguas minorizadas como l’aragonés, asturianu o córnico saliesen citadas, en el mismo rango que otras lenguas, porque quiero creer que no existe una primera y una segunda división en las lenguas. Me parece importante reseñar que el aragonés y el euskera se han influenciado durante los siglos de evolución de la lengua aragonesa (que es más joven que el euskera, evidentemente).
Estamos muy acostumbrados a que se nos niegue como realidad lingüística, desde dentro y desde fuera, por ello lo único que pretendía era que éstas apareciesen citadas como merecen.
Sincusatz por no saber expresar-me de tot en euskera y haber de escribir en castellano.
Dabi: Vous devriez faire votre réclamation pas ici, dans ce site internet, mais à Saragosse dans le Département de l’Éducation du Gouvernement Autonome de l’Aragon ou à Madrid, dans les Ministères de la Culture ou de l’Éducation. Ce ne sont pas les basques qui oppriment l’aragonais, l’asturien ou le cornique, il faut demander cette question aux autorités espagnoles à Madrid et aux politiciens anglais à Londres mais pas aux basques qui eux mêmes souffrent des abus languicides de la part des espagnols au sud des Pyrénées et de la part des français au nord de la chaîne montagneuse. Dans un documentaire sur les origines de la langue basque ce n’est pas nécessaire de parler des langues qui ni sont pas apparentées au basque ni aident pas à résoudre le mystère de son histoire. Le cornique est une langue celte, puis indo-européenne, l’asturien et l’aragonais sont issues du latin, lui même une langue indo-européenne. S’il-vous-plaît, laissez-nous nous exprimer chez nous comme nous voulons, dans ce petit coin de liberté sans nous torpiller avec des réclamations qui ont des meilleures plateformes quelque part ailleurs!
Dabi, eskerrik asko zure aportazioarengatik, niretzat pozgarria da beste hizkuntza minorizatuengandik ere halako mezuak jasotzea. Niretzat zure iruzkinaren mezua ez da kritika bat, aportazio bat baizik (Dabi, gracias por tus aportaciones, para mí es muy positivo leer este tipo de mensaje de otras lenguas minorizadas, que muchas veces no sabemos ni que existen! Para mí, tu mensaje no es una crítica, sino una aportación, y me parece de agradecer).
Aitzol: Ez dakit ba tesi baterako, daukagun informazio mirrinarekin artikulu bat, beharbada… Arazoa betikoa: Anztinateari buruzko dauzkagun iturriak mugatuak dira. Beste arazo bat hau da: Filologia Klasikotik ateratako ekarpen askok azken finean santzioa eman diote askotan erromatarren akulturatze prozesuari; buruan daukat Meillet-en “Esquisse d’une Histoire de la Langue Latine” lan klasikoa; Meillet-ek dio, arrazoi osoz, gainera, hizkuntza erromanikoek jarraitu zutela lurraldeak eta jendeak bereganatzen (ondo begiratuta, hizuntza erromaniko oro latinaren garapen dialektal bat baino ez da), eta prozesuak gaur arte iraun eta irauten duela, eta Breizh-en kasua aipatzen du, zeren latinak egin ez zuena frantsesak konplituko baitu: eta horri ondo deritzo, gainera. Ez zen ausartu euskaldunak aipatzera, beharbada euskaraz ere idatzi zuelako bestetan eta lotsa apur bat sentitzen zuelako. Espainian, pentsamolde bera zerabilten Menendez Pidal batek edo Lapesa batek, baina horrek beste gai baterako ematen du: hizkuntzalari askoren apriorismo ideologikoak, maiz nazionalismo bortitzez hornituak: J.C. Moreno Cabrera maisuak asko idatzi du horretaz, eta Pidalen kasua ondo ikertu zuen Pruden Gartziak bere tesian. Hala ere, filologo klasikoen artean bada salbuespenik, eta haietako bat dokumentalean bertan, gainera: Javier de Hoz. Bitxiena da jakinduriaz apaindutako liburu askotan aurkitzen ez duguna libertimenduzko filme batean aurkitzea: Kevin Macdonald-en “The Eagle”, aurtengoa dena; gaztelaniaz “El águila de la legión”. Abentura-filme arin baina txukun honen jatorrizko bertsioan, konbentzio bitxi batez baliatu ziren Britainiako egoera diglosikoa erakusteko: erromatarrak aktore amerikarrak dira (Channing Tatum estatubatuarra eta Donald Sutherland kanadiarra), eta Amerikako azentu nabarmenez mintzatzen dira, ia-ia “marine”ak balira bezala; britanoak, aldiz, britainiarrak dira (Jamie Bell, kasu, “Billy Elliot”-en mutikoa), eta erromatarrekin daudenean ingeles azentu herrikoi nabarmenez hitz egiten dute, baina ahal duten orotan gaelikoz mintzatzeari gogotik ekiten diote: kalkulatzen dut filmearen % 25 batean gaelikoa entzuten dela. Ez dut irakurri filmea oinarritua dagoen eleberria (Rosemary Sutcliff-en “The Eagle of the Ninth”), hortaz ez dakit hizkuntzen kontu hori bertatik datorrenez. Kritarik egin dakioke filmeari noski (adibidez, ez da kontu segurua Eskoziako piktoek hizkuntza zeltikorik zeukatenik), baina alderatzen badugu beste edozein peplum eta orobat filme historikorekin, alde ederra. Egoera diglosiko bat modu kontzientean erakusten duen beste filme bakarra, nik dakidala, Jean-Jacques Annaud-en “The Name of the Rose” famatua da, eta bertan ere ingelesak latina ordezkatzen du (metafora ezin egokiagoa): Umberto Eco-k berak proposatu zuenez, eliz-jendea ingelesez mintzatzen da, baina nork bere jatorrizko azentuera ezkutatu gabe (monje aleman batek, adibidez, doinu germaniar nabarmena gordetzen du, argi uzteko ez dela ama-hizkuntzaz ari), eta nekazariak italiera dialektalaz, aldiz (Salbatore konkordunaren hizkuntza babelikoa ahaztu gabe). Bukatzeko, “The Eagle”-n beste hizkuntza bat sartzea ere egokia izango zen: filmearen hasieran, protagonistak bere karrera militarra hasten du Legio II Augusta delakoaren gaztelu batean, hau da, legio prestigiodunenetako batean. Kontua da legio horretan bertan ibili zirela Antzinateko euskaldun franko, baskoiak eta barduliarrak, bereziki.
TroelsLundsVej Niretako arrax importatea da zure respuesta. Eskermile. Creigo que yera important reseñar´nomás que bi ha más parlaches en l’estau que no os que amaneixen en a constitución(como amostra lo reportache). Alavez ye de dar que dentre nusatros/as nos refirmemos y faigamos un poder ta aduyar-nos a remanir como reyalidat lingüistica. Creigo que queda esclatero que no quiero decir que l’euskera falta a la nuestra luenga si no del revés: que ye una luenga que ha alportau cosetas a l’euskera, so que me pareix enriqueixedor. Aspero que isto faiga honra ta concienciar a la chent de que bi ha muitas reyalidatz lingüisticas que sufren a discriminación igual como l’euskera, que ixo ye común a totz y todas.
Gracias. Milaesker zuei.
Euskararen Jatorriaren Elkarteak ETBk egindako “Euskararen jatorria: enigma europar bat” izeneko dokumentalari buruzko iruzkin batzuk egin nahi ditu, herritarrek berau ikusten animatzeko baina, baita ere horren irakurketa kritikoa egiteko, ez duelako eskaini, zoritxarrez, gaur egun gure hizkuntzaren jatorriaz dauden proposamen garrantzitsuenei buruzko informaziorik.
Alderdi positiboen artean, asko aipatu daitezke. Batetik ikerle anitz ezagutzeko aukera ematea, herritar askorentzat ezezagunak; edo genetikaren aurkikuntzek eman berri diguten informazioa zabaltzea; edo dokumental bera eskaintzea, urte askotan gai hau erabat baztertuta egon ondoren, argi izpi bat bezalakoa izan delako.
Baina baditu ere alderdi negatiboak, gehiegi gure uste apalean. Garrantzitsuena ikusleek atera dezaketen ondorioa da, euskararen jatorriari buruz gauza esanguratsurik ez dagoela oraindik; edo euskara beste hizkuntzekin erlazionatzeko egindako saiakerei buruz emandako irudi penagarria; edo nahiko larria dena, euskara txiripaz salbatu zela esatea, gure arbasoek hizkuntzarekiko izan zuten atxikimendua hutsaren hurrengotzat hartuz.
Baina, ikuslearen iritzia osatzeko, lehendabizi, hitz egin dezagun agertutako adituei buruz. Euskara hizkuntza zaharra edo beste hizkuntzekin nolabaiteko lotura duela defendatzen duten 2 ikerle baino ez dira dokumentalean agertu, interbentzio banarekin. Kontrakoa diotenak, ordea, 8 izan dira eta bataz beste bi aldiz agertu dira. Futbol partidu batean 2 jokalari 8ren kontra jokatzen ipintzea bezalakoa. Honek argi eta garbi, gaia bide bakar batetik eraman nahi izan dutela agerian uzten du, politikoki oso zuzena ez dena. Bestetik, agertutako adituei ez zaie aurkezpen berdina egin. Esaterako, lehenengo multzoko Ribero Meneses aurkeztean, Hasier Etxebarria narratzaileak hasieratik bere teoriak ez direla “zientzialarien artean” onartuak diosku. Ez du gauza bera egiten ordea Ricardo Gomezekin, adibidez, euskara gaztelera baino zaharragoa ez dela dionean. Ideia honen kontra hizkuntzalari asko dago baina horri buruz ez da ezer aipatzen aurkezpenean.
Ribero Menesesi buruz asko hitz egin liteke, baina, orain dela 30 urte mendebaldeko Europako populazioa aterpe kantabriar-euskal-akitaniarretik zetorrela esan zuenean inork gutxik sinistu zion baina bete-betean asmatu zuen (hemen Estornes Lasak ere gauza bera esan zuen eta erantzun bera izan zuen). Hizkuntza guztiak mintzaira bakar batetik datozela eta hortik hizkuntzak garatzen, aldatzen, desagertzen edo familiak osatzen joan direla dionean erratuta egon liteke baina logika apur bat badaukala ezin zaio ukatu, genetistek gizakiaren jatorriari buruz gauza bera esaten dutelako. Bestetik hizkuntza erromanikoak zuzenean latinetik ez datozela dionean erotzat har liteke baina gero eta jende gehiagori entzun ahal zaio ideia hau, azkena Yves Cortez frantziarrari, bere ustean italiera zaharretik datozelako, ez latinetik, eta interneten duen liburuan ehunka argudio ematen ditu hori frogatzeko.
Lehenengo multzoko bigarren eta azken aditua, Theo Vennemann, oso garrantzitsua da euskararen jatorriaren gai honetan. Hizkuntzalaria izatez gain, matematikaria eta filosofoa ere bada eta Estatu Batuetako unibertsitate askotan eta Munich-ekoan ere eman du bere bizitza akademikoa. Alemaniako ibai askotan dauden “iz” eta “ur” erroak euskararekin lotzen dituenean, dokumentaleko beste adituek ez dute denbora galdu berau kritikatzeko. Kontua da, latinez “iz” ura izan balitz, aditu berberek ez luketela inolako arazorik izango erro hori latinetik datorrela esateko, baina hizkuntza “txiki” bateko erroa izanik, inondik inora ez. Eta hori da hemen dagoen sakoneko baina benetako arazoa. Mundu mailako hizkuntzalari askok “ur” erro hori Europako eta Ekialde-Asiako ibai askotako izenekin lotzen dute, ez bakarrik Vennemmanek baina ez dira dokumentalean agertu. Bestetik “iz” erro hori (“iz-otza”, “iz-ozki” gure oraingo euskaran) ezin dira izan gaur egun izotza esateko alemanierak duen “eis” eta ingelesek duen “ice” (aiz ahoskatuta)?
Genetikak dioena Vennemannen teoriarekin bat datorrenez, Stephen Oppenhaimerrek bere hitzaldi guztietan, Theoren teoria aipatzen du, arlo biak lotuta egon litezkeelako. Zoritzarrez dokumentalean ez da horri buruz ezer aipatzen. Dena dela, Vennemannen teoria ondo azaltzeko, bere Europa Baskoniarra liburua laburtu beharko genuke, “iz” eta “ur” erroez gain zentzuzko adibide pilo ematen dituelako baina beste baterako utzi beharko dugu espazio faltagatik.
Bigarren multzoan aditu asko agertzen dira baina gehien ezagutzen ditugunak baino ez ditugu aipatuko. Batetik Javier de la Hoz hizkuntzalariak dioenez euskaliberismoaren teoria bertan bera geratu zen Manuel Gomez-Morenok historialariak iberieraren alfabetoa deszifratu zuenean. Hau ez da, inondik inora zuzena. Izan ere, Javierrek ez badaki ere, euskaliberismoa toponimian oinarrituta sortu zen, ez irakurtzen ez zekiten idazkunetan.
Eta horretarako, nahikoa da dokumentalean bi aldiz aipatzen den baina bere obra ezagutzeko aukerarik ematen ez duen Humboldt-en “Los primitivos habitantes de España, investigaciones con el auxilio de la lengua vasca” liburua irakurtzea. Eta nahiz eta dokumentalean lan hau erratuta dagoela esan, gure uste apalean nahiko zuzen ibili zen, Astarloak proposatutako etimologia batzuen aurka, beste batzuen alde eta berak ere proposatutakoak gehituz: Larrena, Ilunum, Laberris, Egurres, Bilbilis, Burum, Buruesea, Barea, Arsa, Aspis, Artigi, Alaba, Iturissa, Ursaon…horrelako milaka toponimo daude Iberian. Edo euskara penintsula osoan zabaldu zen edo iberierak eta euskarak harreman estua zuten.
Bigarren multzoko Ricardo Gomezek, bestetik, modan omen dagoen eta orain gutxi Xabier Kintanak ere esandako “hizkuntza guztiek adin bera dutela” aipatu du. Ricardok gure hizkuntzari kendu nahi dio orain arte gizarte osoak ontzat emandako balio bakarrenetakoa: zahartasuna, eta horrekin batera, hizkuntzarekiko atxikimenduaren balioa, hainbeste denboraz iraun ahal izateko. Gai hau oso garrantzitsua da, ulertzeko, Euskal Filologian dagoen irakasle honek, Lakarrak eta “Gorrochateguik”, Arabako Iruñako ostraken kontra egindako itzelezko gurutzada.
Ondarea zaintzen duten herri guztiek bere aztarna arkeologikoak datatzen dituzten bitartean, hemen, ostrakak ez dira arkeometria laborategietara bidali nahi izan eta faltsutzat hartu dituzte datatu baino lehen. Erotuta egon behar du mediku batek paziente bati analitikak egin gabe ebakuntza egiteko. Edo polizia bat, DNA froga egin gabe, pertsona bat hilketa baten egiletzat hartzeko. Ba hemen horixe gertatu da eta Henrike Knörren iritziaren kontra jardun dute 3 irakasle hauek, datazioak ez direla egin behar behin eta berriz esaten ari dira, ostrakek gauza asko froga ditzaketelako: euskara oso gutxi aldatu dela, Lakarraren aitzineuskararen teoria bide okerretik doala, eta abar. Dokumentalean gai hau ez aipatzea eta gai honi buruz ikertzen ari direnen iritzia ez jasotzea, esaterako, Txillardegik esandako “grafiko horiek benetakoak dituk”… oso esanguratsua dela esan beharra dago.
Hau da, Gasteizko Euskal Filologiako irakasle hauek, Troiako zaldian bezala, barrutik bertatik ari direla gure hizkuntzari balioa kentzen, berezko duen irautearen altxor hori deuseztatu nahi izatean. Eta hori ezin dugu onartu!
Dokumentalak genetikari tarte bat eskaini izana txalogarria izan dela uste dugu. Bertan, EHUko Marian Mtez. Pancorbok edo Oppenhaimerrek frogatu dutenez, Joxemiel Barandiaranek arrazoia zuen, “euskal jendea, gutxienez, 8.500 urtez lurralde honetan bizi izan da” esan zuenean. Pena izan da genetikak ekarritako deskubrimendu honi dokumentalak garrantzia gehiago eskaini ez izana.
Artikulua luze geratzeko arriskua dago baina aipatu behar dira, ezinbestean, dokumentalak baztertu dituen baina gaur egun euskararen jatorriari buruz dauden teoria nagusiak, alegia lehen aipatutako 2 jokalariekin batera futbol zelaira atera behar izan zirenak.
Une honetan euskararen jatorriari buruz bi ildo nagusi daude eta, horien inguruan badira beste teoria osagarri batzuk. Ildo baten arabera, euskara naturaren interpretaziotik sortu zen, kobetan animaliak margotzen zituztenean bezala, natura birsortu nahian. Horregatik, esaterako, hutsune bat adierazten duten hitz askotan “k” fonema topatuko dugu (kutxa, kaiku, kikara, ) edo “o” gauza borobiletan (pilota, botxo…). Onomatopeiak hasierako egoera horren aztarnak izango ziren. Haien artean desberdintasunak badaude ere, teoria honetan kokatzen dira besteak beste, Imanol Mujika, Jesus Segurola eta Martin Mendizabal.
Beste ildo baten arabera, hitzen sormena oinarrizko erro batzuetatik abiatu zen, hiru egintza nagusien inguruan: izatasuna, egintza eta getasuna. Bittor Kapanagak sortu eta Josu Naberanek jarraitzen duen teoria honen arabera, adibidez, izatasuna adierazten duen eta argi zentzua duen “iz” erroarekin izarra, izetu, piztu, goiz… hitzak sortuko ziren. Edo egintza adierazten duen “in” erroarekin: egin, zain… Eta getasuna adierazten duen “il” erroarekin: ilun, isil… Teoria honetan erro berak esanahi ezberdinak ditu hitz kopuru gehiago sortu ahal izateko. Bizitza hiru hitzetan laburtu zuen Bittorek: iz, in eta il, alegia, izatea, egitea eta hiltzea.
Kapanagaren teoria hau serio ikertzeko bi arrazoi daude. Batetik oinarrizko 500 bat hitzen etimologiak bere teoria horren arabera nahiko era koherentean azaltzen dituelako, eta hori asko da oinarrizko hitzei buruz ari garelako, ez gaur egun ditugun ehun milakakoei buruz. Eta, batez ere, hiru iturburuen teoria gauza asko azaltzeko giltza delako, garrantzitsuena, euskararen ahaidetasunena. Dokumentalean gai honi buruz modu barregarrian hitz egin bazen ere, teoria honek euskararen jatorriari buruz gauza asko argitu ditzake. Ikus ditzagun.
Naberanek Bittorrek proposatutako hiru iturburu horiek zeintzuk izan daitezkeen iradoki du: lehenengo eta behin, hizkuntza piriniar-europarra, azken glaziazio aldiko mendebal babesgunean sortu eta Europa mailara hedatu zen substratu zaharrena. Horrek 2. substratu baten ekarpena jasoko zuen: hizkuntza mediterraniarra, nekazaritza Europako ekialdetik mendebalderantz zabaldu zenean edo lehenago agian. Eta euskararen hirugarren substratua, berriz, bereber eta iberiera hizkuntzen aztarnek osatuko lukete. Bestalde, Kaukasoko aztarna aspaldikoa litzateke, bai euskara piriniarrean baita antzinako bereber hizkuntzan, ekialdetiko emigrazio bera iritsi zelako aldi berean gurera eta ipar Afrikara, nekazaritza sortu baino askoz lehenago.
Gaur egun, eta dokumentala lekuko, euskara beste hizkuntzekiko ahaidetasuna bilatzerakoan euskara osotasun bakar gisa ikusi izan da eta, noski, beste hizkuntzekin terminologiaren %5 baino gutxiago konpartitzen duenez ez dago ahaidetasuna dagoela esaterik. Baina euskararen baitan hiru eremu geografiko zabaleko hitzak ditugula baieztatuko balitz, euskararen %100a alderatu beharrean %33a alderatu beharko genuke eta orduan harremana egon badagoela esan liteke. Gai honek ahaidetasunari buruzko gauza pilo bat argitzeko gakoa da, eta hiru eremu geografiko hauetako bizirik ala hilik dauden beste hizkuntzekin dauden milaka “kointzidentziak” ulertzeko giltza da. Baina zoritxarrez, oraingo Euskal Filologian, dokumentalean bezala, beste alde batera begira daude, Kapanagaren eta bestelako teoria interesgarriak egongo ez balira bezala.
Baina naturaren interpretaziotik edo hiru iturburuen teoriatik kanpo badira gure hizkuntza maite dutenek ezagutu beharreko beste teoria interesgarri batzuk. Adibidez Agosti Xahok gure arbasoak hitz egiten ikasi baino lehen eskuen bidez komunikatzen zirela eta euskaran horren aztarna asko daudela proposatzen du: eskuen bidez egiten ziren “eskain, eske, eskertu”… eta “eskondu” (esku-on-tza), edo kobetan bizi ginen garaiko ate (harrite) edo hegatza esaterako. Beste teorietako bat Felix Zubiagarena da. Bere ustez, gizakiak bere lehen jakindurian (kosmologia zaharrean) gizadiaz ulertu zuena, hizkuntza ahoskatuan adierazten zuen. Gizakiak lau elementu bizigarri ikusten eta izendatzen zituen gizadian: “uhin, su, aire eta loi” eta jainko izenok hartzen zituen hizkuntza ahoskatuaren hastapen edo arketipotzat. Hor sortu zen protoeuskera.
Espazio mugatua dagoenez beste teoria batzuk aipatu gabe utzi behar izan ditugu baina, gehiago ezagutu nahi izanez gero Euskararen Jatorriak interneten dituen 6 biltzarretako ponentziak ikusgai daude.
Esan beharra dago jatorriari buruz dauden teoria hauek osagarriak izan litezkeela. Alegia, agian, hasierako hitzak gehien bat monosilaboak izango ziren eta hitzaren eta esanahiaren arteko loturaren bat egongo zen. Gero, hitz gehiago sortzeko beharra egongo zenez, oinarrizko erro batzuk erabili izan zituzten, esanahi anitzarekin. Azkenik, hirugarren fase batean, erro horiek ere gutxiegi izan zirenean, beste modutara sortu zituzten hitzak, besteak garatuz edo libreki aldatuz baina jadanik, inolako loturarik gabe hasierako esanahiaren eta hitzaren artean.
Bukatzeko, dokumentalaren amaieraz hitz egin dezagun. Bertan “Gorrochateguik” eta Lakarrak diotenez euskara “mirariz” salbatu zen erromatar garaian gure orografia menditsuari esker. Aurreiritzi hau, erdigezur handia da. Izan ere, Europako geografia ezagutzen duen edonork jakingo duenez, gure moduko geografia erromatar inperioko leku pilotan zegoen eta horietako askotan euren jatorrizko hizkuntzak galdu zituzten. Gainera, Euskal Herriaren lurralde erdia, gutxienez, nahiko laua da: Iparraldearen zati handiena, Arabako eta Bizkaiko erdiguneak (Lautada eta Ibaizabal arroa), Nafarroako erdialdea eta Erriberaldea…
Beraz, euskararen iraupenean, geografiak zertxobait lagundu bazuen, ezin da esan, inolaz ere ez, horri esker salbatu zenik. Beste faktore batzuk egongo ziren baina gure ustean, gure arbasoek euskararekiko nolabaiteko atxikimendua izango zuten, bestela, ezin da iraupen hau azaltzea, argi eta garbi gainera. Hobe genuke gure arbasoen ahalegina hobeto baloratzen jakingo bagenu, gaur egun euskara normalizatzeko behar dugun atxikimenduari buruz zerbait ikas genezakeelako, besteak beste.
Amaitzeko, egunen batean dokumental inpartzial bat egingo dela espero dugu, ikuspuntu guztiak erakutsiko dituena eta gure hizkuntzaren jatorriari buruz eztabaida zabaltzeko balioko duena. Dokumental hori Arabako Iruñako ostrakak datatzen direnean egiten bada hobeto, euskararen azken 2.000 urteko historia ezagutuz, gaur egun eztabaida oztopatzen duten hainbat aurreiritzi eta oztopo kenduko direlako.